پای درس اخلاق استاد...(89)

این نامه 53 همان عهدنامه معروف مالک اشتر است که وجود مبارک امیرالمؤمنین(علیه السلام) به مالک اشتر سپرد در هنگام حرکت مالک جهت اداره منطقه پهناور مصر. یکی از جمله‌های رسمی آن عهدنامه این است که شما باید به فکر توده مردم باشید آنها «عِمَادُ الدِّیْنِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِیْن» هستند همان‌طوری که شریعت, ستونی دارد سیاست هم ستونی دارد, ستون شریعت نماز است: «الصلاة عمود الدین»[1] ستون سیاست, مردم‌اند فرمود: «وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّیْنِ» اگر شما بخواهید یک سیاست دینی داشته باشید مردم باید هماهنگ باشند خواسته مردم باید تأمین باشد مردم مسلمان هم جز دستورهای دین چیزی نمی‌خواهند جز فرموده‌های انبیای الهی چیزی نمی‌طلبند. تعبیر وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) در این نامه پنجاه و سوم همان‌طوری که قبلاً گذشت این بود فرمود عماد دین مردم‌اند «وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّیْنِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِیْن وَالْعُدَّةُ للْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ» فرمود در روز جبهه و جنگ, مشکل را مردم حل می‌کنند در مسائل اجتماعی مشکل را مردم حل می‌کنند در مسائل دینی مشکل را مردم حل می‌کنند اگر بخواهید بحث‌های فقیهانه داشته باشید «الصلاةُ عمود الدین» بحث‌های سیاسی و اجتماعی داشته باشید «الناس عمود الدین» به همین مناسبت چون دوازده فروردین سالروز استقرار نظام اسلامی است بحث کوتاهی در این زمینه داشته باشیم تا این جمله‌های نورانی حضرت امیر مشخص بشود. معمولاً حکومت‌ها را به چهار قسم تقسیم کردند این روح‌القوانین کتابی است که بالأخره به غالب زبان‌ها ترجمه شد مؤلف این کتاب خیال کرده که حکومت همین چهار قسم است و بسیاری از مردم کشورهای شرق و غرب هم همین را پذیرفتند که حکومت از چهار قسم بیرون نیست قسم اول آن است که قانونی در کار نیست استبداد سلطنتی است یک شخص حکومت می‌کند بر اساس رأی خودش, قبلاً ایران هم همین‌طور بود حکومت مستبد بود مجلس و قانون‌گذاری و اینها نبود اگر دستگاه قضایی بود غضب سلطان بود و اگر بخشایش بود دست و دلبازی سلطان بود حکومتش بر اساس رأی یک شخص بود به نام سلطان قانونی در کار نبود این حکومت استبدادی است.
قسم دوم این است که قانون هست عده‌ای جمع می‌شوند قانون‌گذاری می‌کنند ولی اساس کار و اجرای قانون به دست یک شخص است به نام شاه, شاه مملکت این قانون را باید اجرا کند قانون دارد استبداد نیست ولی تنها کسی که مسئول و مجری قانون است شخص شاه است.
قسم سوم حکومت‌های حزبی است در کشوری مثلاً دو حزب, رسمی است این حزب برنامه‌های خاص خودش را دارد در مسائل اقتصادی, سیاسی, فرهنگی, اجتماعی, دیدی دارد آن حزب هم بشرح ایضاً, هر کدام رأی آوردند همان حزب دارد کشور را اداره می‌کند.
قسم چهارم حکومت دموکراسی است مردمی است نه شخص معین است بی‌قانون, نه شخص است با قانون و نه حزب خاص است بلکه آرای مردم است این می‌شود مردم‌سالاری. اینها خیال می‌کردند که حکومت همین چهار قسم است اما همین قسم چهارم که حکومت مردمی است گاهی حکومت مردمی است بر اساس آرای خود مردم این همان دموکراسی است که دیگران دارند, یک وقت حکومت مردمی است بر اساس ایمان مردم که مردم دینی را پذیرفتند وحی و شریعتی را پذیرفتند قانون الهی را پذیرفتند این می‌شود مردم‌سالاری دینی. آنچه از روح‌القوانین و امثال روح‌القوانین برمی‌آید اولین اشکالش این است که این حصر, حصر استقرایی است حصر عقلی نیست اقسام بیش از چهار قسم است; دومین اشکال این است که اصلاً این پایه علمی ندارد اگر کسی خواست حصر کند باید بین نفی و اثبات باشد اگر بین نفی و اثبات شد انسان در یک چارچوب مشخصی حرف می‌زند این از اول باید این‌چنین سامان‌بخشی بشود که اداره کشور یا با قانون است یا نه, اگر با قانون نبود می‌شود استبداد و امثال ذلک, اگر با قانون بود آن قانون یا الهی است یا مردمی, اگر الهی است که آن نظام می‌شود نظام اسلامی, اگر مردمی شد آن سه قسم را زیرمجموعه خود دارد حالا اگر الهی شد هم به چند نحو ممکن است اجرا بشود. به هر تقدیر یک بیان نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) دارد که فرمود اگر شما فکر سیاسی دارید فکر اجتماعی دارید می‌خواهید کشور را اداره کنید ستون اداره کشور, رضایت مردم است یک عده خواص را شما بخواهید راضی نگه بدارید توده مردم می‌رنجند آن را قبلاً فرمود که رضایت خواص اثر ندارد بعد فرمود: «وَ إِنَّمَا» به صورت حصر ذکر فرمود «وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّیْنِ» یعنی اگر سیاستتان بخواهد دینی باشد فرهنگتان بخواهد دینی باشد اجتماعتان بخواهد دینی باشد اقتصادتان بخواهد دینی باشد باید خواسته مردم تأمین بشود یعنی مردم بتوانند آبرومندانه بدون فقر و فلاکت زندگی کنند چون مستحضرید که در اسلام وام‌گیری مکروه است یک وقت انسان مضطر می‌شود هیچ چاره‌ای ندارد این چیز دیگری است اما کسی بخواهد کشور را با وام اداره کند این صحیح نیست. ما دو بحث در فقه داریم یکی دِیْن است یکی قرض که دو بحث کاملاً جدای از هم‌اند. دِیْن این است که انسان گاهی نسیه معامله می‌کند گاهی تصادف می‌کند دیه باید بپردازد گاهی اشتباهاً مال کسی را گرفته این بر اساس «علی الید ما اخذت حتّی تؤدّی»[2] ضمان ید است و می‌شود دِیْن; این عقد نیست انسان چه بخواهد چه نخواهد وقتی مال مردم را تلف کرده بدهکار است. یک بحث هم در فقه است به نام قرض, این غیر از دِیْن است; قرض, عقد است ایجاب دارد قبول دارد که مسئله ربا در این قرض ظهور دارد; ایجابی هست که مُقرِض انشا می‌کند قبولی هست که مُقتَرِض انشا می‌کند; کسی به دیگری وام می‌دهد و شرایط خاصی هم دارد که چگونه تأدیه کند. یک وقت انسان مجبور است قرض کند آن بحث دیگری است اما برای تأمین معاش خودش, می‌خواهد راحت‌تر زندگی کند و مانند آن, برود زیر بار قرض, این در دین مکروه است زیرا غصّه شب است و ننگ روز؛ دین نمی‌خواهد مردم با ننگ زندگی کنند می‌خواهد با صبغة الله زندگی کنند. اینکه وقتی شب شد انسان غصه دارد که من چگونه دِیْنَم را ادا کنم وقتی طلبکار را دید مُقرِض را دید خجالت می‌کشد با این وضع نمی‌شود جامعه را اداره کرد, این‌طور باشد رضای مردم تأمین نمی‌شود.  در روایات اگر ملاحظه بفرمایید آنجا کلمه دِیْن آمده اما فقه بین دِیْن و قرض فرق گذاشته فرمودند دِیْن
[که منظور همان قرض است] «هَمٌّ باللیل و ذُلٌّ بالنهار»[3] لذا فتوای فقهی این است که انسان عمداً خودش را مقروض کند زیر بار قرض برود مکروه است. اگر ما توانستیم جامعه را طرزی اداره کنیم که مردم با آبرو زندگی کنند این بیان نورانی حضرت امیرالمؤمنین تأمین شده است فرمود ستون جامعه, مردم‌اند, البته مردم باید از اِتراف و اسراف و افراط بپرهیزند این حرف دیگر است اسراف حرام است کسی مُترفانه زندگی کند به جایی نمی‌رسد اینها سر جایش محفوظ است اما حدّاقل زندگی آبرومندانه را انسان باید بدون غصّه شب و ننگ روز داشته باشد فرمود «وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّیْنِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِیْن وَالْعُدَّةُ للْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ» این سومی را که ما در دفاع مقدس کاملاً تجربه کردیم جنگی که در ایران شده ده ساله بود نه هشت ساله, دو سال جنگ داخلی بود که بر ما تحمیل کردند هشت سال هم دفاع مقدس بود آن انفجارها آن کشتاری که در گنبد شده در کردستان شده به بهانه خلق مسلمان شده به بهانه خلق عرب شده انفجار مقر حزب جمهوری بوده انفجار دفتر نخست‌وزیری بوده انفجار در دادستانی بوده اینها همه‌شان جنگ داخلی بود که دو سال طول کشید مردم با بزرگواری اینها را تحمل کردند آن دفاع مقدس هشت‌ساله را که الآن شما راهیان نور را می‌بینید چند میلیون به جنوب رفتند آن فضا را دیدند اینها را مردم تأمین کردند. فرمود در روز خطر مشکل را مردم حل می‌کنند در روز عادی شما باید رضایت توده مردم را به نحو مشروع تأمین کنید این را به مالک فرمود: «وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّیْنِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِیْن» که پراکنده نشوند; اگر خواستید وحدت داشته باشید اختلاف نداشته باشید باید این ستون را حفظ کنید اگر ستون لرزان باشد خواه و ناخواه اختلاف پیدا می شود اگر ما گفتیم ما نباید اختلاف داشته باشیم این شعار حق است اما حق بودن این در سایه این است که ما بدانیم مردم, ستون دین‌اند ستون نظام‌اند «وَ إِنَّمَا عِمَادُ الدِّیْنِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِیْن وَالْعُدَّةُ للْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ» پس «فَلْیَکُنْ صِغْوُکَ لَهُمْ وَ مَیْلُکَ مَعَهُمْ» گوشَت متوجه حرف‌های اینها باشد مِیلت به طرف توده مردم باشد اِصغا یعنی گوش فرا دادن «مَن أصغی الی ناطقٍ فقد عَبَدَه»[4] که در بیان نورانی امام جواد(سلام الله علیه) هست همین است فرمود گوشَت به این باشد که این مردم چه می‌گویند مِیلت به این باشد که رضایت مردم را تأمین کنی. بعد به دنبالش فرمود آنها که سخن‌چین‌اند آنها که بدگویی مردم را یا بدگویی عده‌ای را نزد تویِ مالک اشتر می‌کنند سعی کن با آنها کمتر رابطه داشته باشی تو وظیفه‌ات این باشد که عیب را بپوشانی (یک) عیب محقّق‌شده را شستشو کنی (دو) عیب مستور را مشهور نکنی (سه) به این فکر نباشی که جستجو کنی که چه کسی چه کار کرده چه کسی چه کار نکرده اسرار مردم را در بیاوری که یک روز رسوایشان کنی و اگر سرّی از کسی ظاهر شد سعی کن آن را تطهیر کنی و به حرف‌های سخن‌چینان و امثال ذلک توجه نکن «وَلْیَکُنْ أَبْعَدَ رَعِیَّتِکَ مِنْکَ وَ أَشْنَأهُمْ عِنْدَکَ أطْلَبُهُمْ لِمَعَایبِ النَّاسِ فَإِنَّ فِی النَّاسِ عُیُوباً الْوالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا فَلا تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا فَإِنَّمَا عَلَیْکَ تَطْهِیْرُ مَا ظَهَرَ لَکَ» اسرار مردم را خدا می‌داند این بهشت و جهنم برای همین خلق شد به این فکر نباش که کار خدایی بکنی ببینی مردم در خانه چه کار می‌کنند تمام کارهای انسان را نه تنها فقط در خانه هر چه انجام دادند خدا می‌داند و محاکمه می‌کند در نهاد خود انسان هر چه نهادینه شد خدا می‌داند و حساب می‌کند ﴿وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ مَا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ﴾[5] تا آنجا هست نه تنها در خانه بلکه در درون و در نهان‌خانه, انسان هر رازی داشته باشد نزد خدا مسئول است و باید جواب بدهد فرمود: ﴿یَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ﴾,[6] ﴿یَعْلَمُ مَا فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ﴾ این کار, کار خداست ولی تو حاکم مردمی هستی کار ربوبی نکن چه کار داری مردم در درون خانه چه می‌کنند «فَلا تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْکَ مِنْهَا فَإِنَّمَا عَلَیْکَ تَطْهِیْرُ مَا ظَهَرَ لَکَ وَ اللَّهُ یَحْکُمُ عَلَی مَا غَابَ عَنْکَ» هر کاری حسابی دارد نیّت باطل, نیّت بد, نیّت شر, همه اینها نزد خدا محفوظ است در بیانات نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) در بخش‌های دیگر آمده «أعضاؤُکُم شُهودُهُ وَ جَوَارِحُکُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُمْ عِیَانُهُ»[7] فرمود مواظب باشید اگر یک وقت ـ خدای ناکرده ـ در اثر بدرفتاری کسی, خدا خواست او را بگیرد از جای دیگر لشکرکشی نمی‌کند اعضا و جوارح شما سربازان خدایند با اعضا و جوارح انسان, انسان را می‌گیرد انسان حرفی می‌زند آبرویش می‌رود جایی می‌رود رسوا می‌شود کاری می‌کند چیزی را امضا می کند که رسوا می‌شود اگر خدا خواست کسی را بگیرد با زبان او, با دست او, با پای او, او را می‌گیرد این‌طور نیست که از جای دیگر لشکرکشی بکند فرمود: «أعضاؤُکُم شُهودُهُ وَ جَوَارِحُکُمْ جُنُودُهُ وَ ضَمَائِرُکُمْ عُیُونُهُ وَ خَلَوَاتُکُمْ عِیَانُهُ» آنچه در درون دارید نزد خدا مشهود است این کار, کار الهی است این سر جایش محفوظ است اما ما موظفیم که اسرار مردم را بررسی نکنیم (یک) درصدد جستجو نباشیم (دو) اگر چیزی از اسرار مردم به دست ما آمد آن را علنی نکنیم (سه) تا جامعه سامان بپذیرد (چهار) فرمود اگر چیزی از عیوب ظاهر شده است تو باید تطهیر کنی. «وَ اللَّهُ یَحْکُمُ عَلَی مَا غَابَ عَنْکَ فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ یَسْتُرِ اللَّهُ مِنْکَ» اگر بخواهی آبرویت محفوظ باشد آبروی دیگران را نریز همین! اگر خواستی اسرار تو محفوظ باشد اسرار دیگران را فاش نکن «یَسْتُرِ اللَّهُ مِنْکَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِیَّتِکَ أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ کُلِّ حِقْدٍ» بالأخره کینه‌ای که هست چه بین خودت و دیگری, چه بین دیگری و خودت, چه بین دو نفر هست تا می‌توانی این کینه را شستشو کن. مگر نمی‌خواهیم این ستون, بدون لرزش بماند, کینه نمی‌گذارد این ستون بدون لرزش بماند فرمود نه کینه کسی را در دل داشته باش نه بگذار دیگری در دلش کینه داشته باشد نه بگذار نسبت به یکدیگر کینه داشته باشید این کینه را این حِقد را بگشای «وَ أقْطَعْ عَنْکَ سَبَبَ کُلِّ وِتْرٍ» هر عداوتی را که احتمال می‌دهی زمینه بدی دارد پیدا می‌کند ریشه‌اش را بِکَن.
یک بیان نورانی از امام باقر(سلام الله علیه) است که آن بیان اصلش به این فرمایشات حضرت علی(سلام الله علیه) برمی‌گردد جاحظ که از بزرگ‌ترین ادبای اهل سنت است در البیان و التبیین می‌گوید محمد بن علی یعنی امام باقر(سلام الله علیه) فرمایشی فرموده است که برای اداره جامعه تأثیر بسزایی دارد و آن بیان نورانی امام باقر(سلام الله علیه) این است که انسان باید زندگی‌اش را مثل شیشه‌ای قرار بدهد که دو سوم این شیشه فِطانت و هوشیاری و زیرکی و عقل‌مداری است یک سوم این شیشه, تغافل است نه غفلت; «ثُلثاهُ فِطنَةٌ و ثُلثه تغافل»[8] فِطنه, فطانت, زیرکی یعنی باهوش بودن فرمود بخواهی در جامعه خوب زندگی کنی برنامه‌ات را مثل شیشه‌ای قرار بده که تقریباً هفتاد درصدش زیرکی و هوشیاری و عقل و خردمداری است سی درصدش تغافل است نه غفلت یعنی ـ ان‌شاءالله ـ با من نبود, کاری با من نداشت, حالا من چرا اصرار کنم, چرا بررسی کنم. غفلت ولو یک درصد هم باشد ضرر دارد اما تغافل که من نشنیدم ان‌شاءالله به من نگفت ان‌شاءالله با من نبود ان‌شاءالله قصد بد نداشت لازم است و با اینها باید زندگی کنیم وگرنه انسان در تمام موارد بگوید چون او این‌چنین گفته من باید جبران کنم سنگی روی سنگ بند نمی‌شود. این فرمایش امام باقر(سلام الله علیه) ریشه در همین نامه نورانی حضرت امیر(سلام الله علیه) دارد فرمود: «وَ تَغَابَ عَنْ کُلِّ مَا لاَ یَضِحُ لَکَ» این تغابَ امر حاضر است از باب تفاعل تغابَیْ بود که یاء افتاده; یعنی خود را به تغافل بزن یعنی اینکه من متوجه نشدم من نشنیدم با من نبود یک مقدار این‌طور زندگی کن تمام زندگی را بخواهی با خرد حل کنی اگر کسی چیزی گفت حالا طنزی گفت یا اهانتی کرد فوراً بخواهی جبران بکنی این اول دعواست تَغابَ امر حاضر است از باب تفاعل یاء آن افتاده یعنی غَباوت بورز نه غَوی بشو, تغافل بکن نه غفلت داشته باش «وَ تَغَابَ عَنْ کُلِّ مَا لاَ یَضِِحُ لَکَ وَ لاَ تَعْجَلَنَّ إِلَی تَصْدیقِ سَاعٍ فَإِنَّ السَّاعِیَ غَاشٌّ وَ إِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِین» حرف سخن‌چینان را زود باور نکن کسی آمده اعتراضی کرده نقلی کرده باور نکن اولاً خود او چرا رفته اسرار مردم را بررسی کرده و ثانیاً آیا درست می‌گوید یا درست نمی‌گوید شما اگر بخواهید جامعه را متّحد کنید نباید در تمام اسرار درونی مردم راه پیدا کنید و اگر راه پیدا کردید حق ندارید آنها را علنی کنید و اگر علنی کردید نباید در صدد انتقام برآیید؛ یک مقدار گذشت یک مقدار صفح یک مقدار عفو یک مقدار تغافل باعث می‌شود آن طرف هم جبران می‌کند او انسان است او عاطفه دارد وقتی می‌بیند شما نسبت به او محبت کردید این کارش به حسنه تبدیل می‌شود. در بحث‌های قضایی دستور این است که ﴿جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا﴾[9] در محکمه قیامت هم همین‌طور است اما با ﴿جَزاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا﴾ نمی‌شود ستون جامعه را حفظ کرد در جریان ستون جامعه فرمودند: ﴿یَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّیِّئَةَ﴾[10] فرمود بدی را با خوبی جبران کنید فرمود: ﴿ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ﴾ تا او برمی‌گردد ﴿کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ﴾[11] او گویی دوست صمیمی شما می‌شود صَمیم یعنی توپر سنگِ توپر را می‌گویند صمّاء؛ دوست صمیمی آن است که دوستی‌اش پر باشد هیچ خِللی در دوستی‌اش نباشد فرمود او برمی‌گردد دوست شما می‌شود چرا دشمن‌تراشی می‌کنید. با این وضع وجود مبارک حضرت امیر(سلام الله علیه) اوضاع مردم مصر را خواست به سامان بیاورد.
مجدداً مقدم شما برادران و خواهران را گرامی می‌دارم و امیدواریم ذات اقدس الهی این توفیق را به همه ما مرحمت کند که معارف الهی را خوب بفهمیم, باور کنیم, عمل کنیم و منتشر کنیم!
پروردگارا! امر فرج ولیّ‌ات را تسریع بفرما!
نظام ما, رهبر ما, مراجع ما, ملت و مملکت ما را در سایه ولیّ‌ات حفظ بفرما!
روح مطهر امام راحل و شهدای انقلاب و جنگ را با انبیا محشور بفرما!
مشکلات دولت و ملت مخصوصاً در بخش اقتصاد و مسکن و ازدواج جوان‌ها را به بهترین وجه حل بفرما!
بیداری اسلامی خاورمیانه را به مقصد نهایی برسان!
بین ما و قرآن و عترت در دنیا و برزخ و قیامت جدایی نینداز!
«غفر الله لنا و لکم و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته»


[1] . الامالی (شیخ طوسی), ص529.
[2] . الخلاف (شیخ طوسی), ج3, ص228.
[3] . من لا یحضره الفقیه, ج3, ص182.
[4] . الکافی, ج6, ص434.
[5] . سورهٴ بقره, آیهٴ 235.
[6] . سورهٴ نمل, آیهٴ 25.
[7] . نهج‌البلاغه, خطبه 199.
[8] . البیان و التبیین, ج1, ص88.
[9] . سورهٴ شوری, آیهٴ 40.
[10] . سورهٴ رعد, آیهٴ 22; سورهٴ قصص, آیهٴ 54.
[11] . سورهٴ فصلت, آیهٴ 34.

/ 0 نظر / 7 بازدید